martedì 5 marzo 2019

TROPANDO LA LÈPRE


“Me placerea saper segundo que criterios se determina in neolatino que le forma panromanic commun a:

  • Espaniol trovar (parola disusate in le senso de incontrar)
  • Aragonese trobar
  • Catalano trobar
  • Occitano trobar
  • Francese trouver
  • Vallon trover
  • Picardo tuvoèr
  • Burguinion trovai
  • Corsicano truvà
  • Istriot truvà
  • Italiano trovare
  • Siciliano truvari

deberea esser, (neo.) tropare? Io non incontra alicun lingua romance que se serve de *tropare pro exprimer le concepto de 'incontrar', 'trovar'. [...] Como se systematisa le vocabulario neolatino?”


Salve, Nicholas. Gratias per la toa acuta demanda, molto bène formulata. Vedo que ès molto observatore. Te explico per qué lo neolatino presènta tropare et non trobar(e) aut trovar(e), mais ante èst necessario tractare altras paraulas, por contextualizzare.  

Por nomenare cueste simpàtico animale, lo neolatino presènta la fòrma lèpre (de lèpore), que englòba et explica las variantes romànicas hereditarias:

  • por. lebre,
  • cas. liebre,
  • cat. llebre,
  • fra. lièvre,
  • ita. lepre,
  • rum. iepure.

Lo neolatino articula cuessas variantes attravèrso de las sequèntes correspondèntias:

  1. l- > ll- (en cat.)
  2. è en síllaba apèrta > ie (en cas., fra., rum., ita.)
  3. -p- intervocàlica (aut entre vocale et qualques consonantes) > -b- (en por., cas., cat.) > -v- (fra.)  
  4. una vocale interiore rètro lo accènto > _ (en totos los romances, con divèrsa frequèntia).

Correspondèntias como cuestas se verifican, generalemente, en moltas paraulas hereditarias:

  1. laco, lege, lino, lopa, luna, etc.
  2. mèle, fèle, pède, etc.
  3. capestro, capra, coperire, crepare, jenépero, lopa, ripa, sapone, etc.

Èst gratias ad relationes de cuesto tipo que potemos considerare lo romance una unitate et proponere por toto elle uno stàndarde commune. En plus, permetten ad lo usuario relationare lo neolatino con lo soo romance, sentire-lo como pròprio et apprendere-lo plus facilemente. 
  • La lopa tropa una/uno lèpre et una capra en la ripa (neo.).
  • La lloba troba una llebre i una cabra en la riba (cat.). 
  • La louve trouve un lièvre et une chèvre sur la rive (fra.).

Donque, en lèpre lo neolatino presènta -p-, malgrado essere -b- majoritaria (por., cas., cat.). La solutione -p- èst la englobante. Èst, de facto, la fòrma protoromànica, et ancora se consèrva en lo romance orientale, que include lo italiano et lo rumèno.



Infelicemente, en qualques paraulas como tropare, lo italiano et/aut lo rumèno stàndarde non consèrvan variantes con -p-. Lo mesmo problema affècta ad qualques paraulas con -t- et -k-:

  • tropare, arripare, accapare, trepallîo;
  • matre, patre;
  • acora, alècre, pacare, equale, sequire

Las circumstantias son divèrsas en cata/omne caso:

La paraula napo, per exèmplo, ha en rumèno la fòrma nap (con p), mais lo italiano presènta lo derivato navone, con una -v- pròpria de los romances norde-italianos (èst, donque, uno prèsteto), que ha substituito lo antico napo, la fòrma indígena. Independèntemente de cuesta circumstantia particulare de lo italiano, en neolatino havemos napo, con -p-. De facto, en sardo continúa exsistèndo napu (con -p-). 
 
La [k] originale de pacare se conservava en lo vecloto pakur et se consèrva ancora en lo rumèno împăca, paraula que non obstante presènta lo prefixo îm- (de època ja romànica, secondo lo dictionario etimològico de Cioranescu 1966) et uno sènso conservatore ('pacificare'). En cambio, lo italiano presènta la fòrma pagare (con -g-). Independèntemente de cuestas circumstantias particulares de lo rumèno (prefixo et sènso) et lo italiano (-g-), en neolatino havemos pacare con -c- (et con lo sènso generale actuale de 'correspòndere bènes, servitios, etc. con denario').

La paraula sapere presènta en italiano cuesssa mesma fòrma sapere (con -p-), mais ha desapparuto en rumèno (que ha preservato en cambio lo latino scire). Independèntemente de cuesta circumstantia particulare de lo rumèno, en neolatino havemos sapere con -p-.

La paraula matre ha desparuto en rumèno, et en italiano presènta la fòrma madre (con -d-), uno prèsteto de lo norde que ha substituito lo antico matre. Independèntemente de cuestas circumstantias particulares de lo rumèno et lo italiano, en neolatino havemos matre con -t-. De facto, en altros dialèctos italianos continúan exsistèndo fòrmas con -t- (como lo napolitano matre).

Finalemente, hi ha qualque casos (paucos) como tropare, onde necuno romance orientale (né lo italiano né lo rumèno ne necuna altra varietate) han conservato la paraula con -p-, -t- aut -k-. En plus, en lo caso de tropare, èst plus frequènte -v- que -b- perqué en múltiples romances la paraula èst uno prèsteto de lo francese. Independèntemente de cuestas circumstantias particulares, lo neolatino presènta las fòrmas que le son pròprias, en coherèntia con los casos anteriores (napo, sapere, etc.) et con totas las paraulas que sí exsisten con las consonantes originales et englobantes tanto en italiano quanto en rumèno (lèpre, etc.).

Como vedemos, uno de los critèrios de desegno de lo neolatino èst que cueste, idealemente, non deve dependere de la fortuna particulare de qualque lengua. Uno altro èst que deve presentare, idealemente, coherèntia intèrna. Non obstante, en lo desveloppamènto de lo neolatino se prènden en consideratione altrosí moltos altros critèrios (includèndo los de majoritate et actualitate). La(s) fòrma(s) selectionata(s) son cuella(s) positiva(s) secondo plus critèrios. Èst per cuesto que lèpre èst prefferíbile ad lèpore, malgrado essere cuesta variante plus englobante (vedete cui per qué). 

Comparemos acora los avantagges et inconvenièntes de trop-, trob- et trov-:




Como conclusione, la variante trop- non èst ideale por lo neolatino, perqué necuna de las 6 lenguas nationales romànicas presènta -p- actualemente et, en plus, lo latino haveva contropare (*trŏpāre èst una variante vulgare). Non obstante, trop- èst plus conveniènte que trob- et trov-.  
 
Versione: 26/12/21 (ampliata con lo exèmplo de pacare). Revisione: 16/12/23.

martedì 26 febbraio 2019

LA LONGITUDE IMPÒRTA?


Como en romance, qualques paraulas presèntan en neolatino una variante lònga et una altra brève, per exèmplo:
  • andarà vs. andrà,
  • lo amico vs. l’amico,
  • metéssimo vs. mesmo,
  • comprehensione vs. comprensione,
  • benevenito vs. benvenito,
  • nómene vs. nome.
De cuessas doas formas, la plus conveniènte (en una situatione generale, stàndarde) èst una aut altra dependèndo de los avantagges que presènten. Non obstante, lo anàlise comparativo revela la exsistèntia de tres gruppos de casos:

1. Englobatione et regularitate morfològica
En uno primo gruppo de casos, èst generalemente prefferíbile la variante plus lònga, que non solamente èst plus englobante mais altrosí plus regulare morfològicamente (flexione, compositione aut morfofonología). La forma brève fòrse pòte considerare-se en neolatino una variante colloquiale. 
  • Futuro et Conditionale:
    • andarà/andrà (Cas vs. Ita), deverà/devrà (Cas vs. Ita), beverà/bevrà (Cas vs. Cat, Ita), venirà/venrà (- vs. Cas, Cat, Fra, Ita).
  • Substantivos:
    • stàndarde/stàndar
    • buse/bus [Cuestas formas lòngas en -e son innovationes regulares propòstas per Vía Neolatina ad imitatione de la majoritate de substantivos que han lo plurale en -es et de qualques préstetos regularizzatos en qualques lenguas (cf. Por, Cas clube)]
  • Prepositiones + Artículos:
    • de lo/del
    • ad lo/al
  • Infinitivo + pronome clítico:
    • recordare-se/recordar-se, collocare-se/collocar-se, bannîare-se/bannîar-se, lavare-se/lavar-se, etc. [Los infinitivos sequitos de pronomes clíticos consèrvan la vocale finale en siciliano: ex. Sic allegrarisi, cf. Sic amari]
  • Advèrbios con -mente:
    • actualemente/actualmente.
  • Artículos:
    • uno/un [per exèmplo en un(o) amico]
    • lo/l’; la/l’
  • Adjectivos et advèrbios:
    • bòno/bòn [per exèmplo en lo bòn(o) amico]
    • malo/mal
    • bène/bèn
    • grande/gran

2. Englobatione (et coherèntia)
En lo secondo gruppo de casos, èst generalemente prefferíbile la variante plus brève, que èst majoritaria. La variante plus lònga èst plus englobante mais non appòrta una regularizzatione morfològica. En plus, en moltos casos sèrve por englobare romances minoritarios. Fòrse la forma lònga pòte considerare-se en neolatino una variante antica aut traditionale, et litteraria.
  • ello/lo (artículo)
  • dello/de lo, allo/ad lo (prepositione + artículo)
  • metéssimo/mesmo
  • quattoro/quattro
  • aperire/aprire
  • lèpore/lèpre
  • civetate/civtate
  • àltero/altro
  • frégedo/fregdo
En qualques casos, la forma lònga èst plus coherènte con altras paraulas. Non obstante, cuesta coherèntia non èst tanto beneficiosa quanto la regularizzatione de lo gruppo primo et, en qualonque caso, non èst absolutamente necessaria:
  • romànece/romance [Cui, las lenguas romànicas que continúan la paraula non consèrvan la vocale interiore, mais cuestas non includen lo italiano, lo rumèno et lo sardo, que frequèntemente sí consèrvan cuessa vocale en paraulas semelantes, como Rum dumineca, Ita manico (lo italiano, non obstante, presènta exceptiones, como Ita elce < elicem < ilicem; Ita pulce < pulicem). La forma lònga romànece èst coherènte en neolatino con didoméneco, màneco; fòrfece, làrece, púlece; úndece, dódece, etc. 
  • longitúdine/longitude (et altros prèstetos con cueste suffixo) [La variante lònga continúa lo accusativo latino, lo caso que ha pervivuto majoritariamente en lo lèxico romànico.]
Quando la longitude non depènde de lo caso, la forma lònga èst prefferíbile en los prèstetos latinos, onde lo neolatino priorizza la forma latinizzante, que sòle essere majoritaria en las lenguas romànicas:
  • comprehensione/comprensione

3. Sistematicitate morfològica
Lo tèrtso gruppo èst intermèdio entre lo primo et lo secondo. Cui la variante lònga èst plus sistemàtica morfològicamente (compositione, derivatione). Cuesta sistematicitate non èst tanto beneficiosa quanto la regularizzatione de lo gruppo primo, mais sí èst plus beneficiosa que la coherèntia que pòte havere-hi en lo secondo gruppo. En qualonque caso, èst generalemente prefferíbile la variante plus brève, que èst majoritaria aut actuale. La forma lònga fòrse pòte considerare-se en neolatino una variante plus formale aut emfàtica.
  • benevenito (cf. bène)/ benvenito
  • beneintentionato (cf. bène)/benintentionato
  • paraulare (cf. paraula)/parlare
  • nómene (cf. nomenare-se)/nome
  • eccuesto/cuesto, eccuesso/cuesso, eccuello/cuello 
 
Versione: 15/10/2022