sabato 1 febbraio 2025

ESPERANDO UNA REFÒRMA DE LO NEOLATINO?

VIABILITATE ET CONSEQUÈNTIAS DE LAS REFÒRMAS

En totas las communitates linguísticas, inclusive cuellas con lenguas bène stabilitas et con miliones de parlantes, apparen propòstas de refòrma, non solamente ortogràfica mais altrosí lèxica et grammaticale: pensemos, per exèmplo, en las campannîas por uno uso non discriminatòrio de lo lenguagge. Non obstante, fòrse la gènte face plus propòstas por lenguas que son fructo de una manipulatione aut planificatione plus intènsa aut evidènte: dès lenguas exsistèntes mais con una nòva varietate stàndarde desegnata en la època contemporànea per personas aut institutiones concrètas (como gallèco, catalano et occitano) fine ad lenguas nòvas creatas per uno aut plus "auctores" (como interlingua et esperanto).

Si havemos cuesso en cònto, èst naturale que altrosí tu habbias qualque idèa reformista por lo neolatino. De facto, cuesta nòva varietate stàndarde por lo romance ha essuto mellîorata sovènte gratias ad suggerimèntos, cosí como comentarios et demandas, de usuarios aut curiosos. Si tu haves una idèa, sereva bòno que la presentasses! Pòtes fàcere-lo enviando uno messagge attravèrso de lo formulario de contacto de la pàgina de lo Instituto Vía Neolatina. Ante de escrívere-nos, consulta –si non lo has facto ja– la questione en los documèntos publicatos per lo instituto (includèndo lo titulato Demandas et respòstas sopre lo romance neolatino), que fòrse ja òfferen una respòsta.

Donque, lo neolatino non èst una lengua inamovíbile. Necuna lo èst, né inclusive lo latino: en lo Vaticano hi ha una institutione que amplía lo vocabulario por tractare tèmas modèrnos! Non obstante, sereva conveniènte que los proponèntes de refòrmas se facessen las sequèntes doas demandas, quanto mínimo depòs de recépere una respòsta da los desegnatores de lo neolatino

  • "La mèa propòsta de refòrma have possibilitate de èssere acceptata?" Pensemos en los beneintentionatos mais infructuosos intèntos de regularizzare las grafías de lo francese et lo anglese, que son caòticas mais haven una traditione potènte. 
  • "La mèa propòsta de refòrma haverà uno effècto positivo aut negativo?" Pensemos en las múltiples scissiones que hi ha havuto da lo esperanto, de las quales quanto menos lo ido ha generato una nòva communitate: et acora hi ha esperantistas et idistas!

Por respondere-se ad cuessas demandas, èst necessario altrosí havere cònto de lo momènto històrico; et comparare la història de lo neolatino con la de altras lenguas, per exèmplo lo folkspraak (uno ensèmole de propòstas por una interlengua germànica que ha estato en constante revisione per la communitate durante dècadas et non se ha potuto concretare) aut lo esperanto (onde la communitate non accèpta revisiones).


LA REFÒRMA DE LO ESPERANTO DE 1894

Lo polonese Ludwik Lejzer Zamenhof èra oftalmòlogo de professione mais estava interessato en la linguística et la litteratura: redactau la prima grammàtica de lo yiddisî et studiau la poesía escripta en cuessa varietate germànica. En qualonque caso, creau la soa "Lingvo internacia" (conoscuta acora como "esperanto") en los annos 70 et 80 de lo sècolo XIX. Publicau la propòsta en 1887; et lo anno sequènte, en plus de publicare tèxtos exemplificativos en la nòva lengua, introduceu una modificatione menore (los equivalèntes de 'quando, sèmpre, mai' et altras paraulas referèntes ad lo tèmpo cambiaron lo finale -ian per -iam).


Zamenhof, approx. 1900

En los sequèntes annos, altras personas proponeron varias refòrmas de lo esperanto. Zamenhof respondeu, pressionato et sene volere, proponèndo en 1894 una complèta sèrie de cambios, que consideravan la experièntia pràctica de sèx annos de uso de lo esperanto: per exèmplo, eliminava los diacríticos, substituía lo suffixo de plurale -oj per -i, eliminava lo artículo definito et (neo)latinizzava las radices. Non obstante, la lengua ja haveva una communitate de usuarios et la majoritate de esperantistas de la època votaron còntra la refòrma, que havesse recreato la lengua. Lo auctore descartau la propòsta et prohibiu la soa republicatione.

En 1905, Zamenhof reuniu materiales que havevan essuto publicatos anterioremente de manaria separata (grammàtica, exercitios et vocabulario) con uno nòvo pròlogo; et cuesta òpera, clamata Fundamento de Esperanto fou declarata la única officiale en lo primo congrèsso mundiale esperantista, celebrato lo mesmo anno. La declaratione, redactata per Zamenhof et approvata per los congressistas (con lèves modificationes introdoctas per la comissione de lo congrèsso), dice cosí:

«Considerando que lo auctore de lo idioma esperanto ha declinato, en lo principio et por sèmpre, derectos et privilègios personales relativos ad cuesta lengua, per cuesse motivo lo esperanto non èst proprietate de necuno, né en questiones materiales né morales. Lo principale dòmno de cuesta lengua èst toto lo mondo, et tota persona que lo desejje pòte publicare en aut sopre cuesta lengua qualonque òpera que desejje et pòte usare la lengua por qualonque possíbile finalitate; lo dòmnos spirituales de la lengua seràn cuellas personas que seràn reconoscutas en lo mondo como los escriptores plus talentosos en cuesta lengua.

Lo esperanto non have una autoriate legislativa et non depènde de necuna persona concrèta. Totas las opiniones et òperas de lo creatore de lo esperanto haven, como las opiniones et òperas de òmne altro esperantista, una qualitate absolutamente privata et non òbligan altros en necuna manaria. Lo único et perpètuamente obligatòrio fundamènto de lo idioma esperanto por totos los esperantistas èst la òpera Fundamento de Esperanto, en la quale necuno have derecto ad fàcere cambios. Si qualcuno se devía de las reglas et modèllos de la soprementionata òpera, non pòte excusare-se dicèndo que “cosí lo desejja et consellîa lo auctore de lo esperanto”. Òmne idèa que non pòssa èssere convenièntemente expressata con lo contenuto de lo Fundamento de Esperanto pòte èssere expressata per totos los esperantistas de la manaria que consíderen plus corrècta, como se face en qualonque altra lengua. Mais, per unitate, se recommanda ad totos los esperantistas imitare, tanto quanto sèa possíbile, lo stile que se tròpa en las òperas de lo creatore de lo esperanto, qui ha lavorato plus que qualonque altro por lo esperanto et en esperanto et qui conosce lo soo spírito mellîore que qualonque altro.»

Fundamento de Esperanto, 1905


LA REFÒRMA DE LO NEOLATINO DE 2019

Retornando acora ad lo neolatino, altrosí nós havemos havuto doas propòstas: una preliminare en 2012 (elaborata per mi mais ja en contacto con uno pettitto gruppo de tres collaboratores, que influiron en qualque mesura); et, depòs de una revisione initiata en 2016, una propòsta mellîorata en 2019, que considerau la mèa experièntia de uso de qualques annos (dès 2010) et altrosí los suggerimèntos de altros, specialemente de Martín Rincón (principale altro usuario de la època) et Francisco Piquer (linguista con una propòsta panlatina pròpria). La refòrma (que includeva cambios como: correja, facha, molhare, pigna, plazacorreggia, faccia, molliare, pinnia, plattsa; orazione oratione; pòco pauco) fou propòsta en 2018 en lo Fòro Neolatino (uno gruppo de Google onde nos communicavamos).

La propòsta fou debattuta con Martín (qui, per exèmplo, allertau de la multiplicatione de diacríticos) et Francisco; et como resultato de lo debatte, la propòsta fou ancora mellîorata. Per exèmplo, la grafía de [cɾoʧaɾe], [fuʤa], [reʤione] et [edifiʧio] cambiau cosí:

  • 2012 crochare, fuja, regione, edificio
  • → 2018a crociare, fugia, regïone [-jo-], edificïo [-jo] (moltos prèstetos haverevan ï)
  • → 2018b crocîare, fugîa, regione [-jo-], edificio [-jo] (paucas heredetates besonnîan î)

Et èo explicava:

Ja non èst necessario usare la dièresi en prèstetos como regïone aut edificïo (cuesto èst, quando la i sí sòna) perqué hao introducto lo uso de lo circumflèxo î quando èst una nota palatalizzante et non sòna: arannîa [ɲɲ], battallîa [ʎʎ], fugîa [ʤ], crocîare [ʧ], fassîa [ʃʃ]. Cosí la grafía NON marcata represènta la pronuntiatione non marcata, et la grafía marcata <î> se usa quando la léttera have una functione divèrsa de la habituale. La ortografía èst plus intuitiva. Et los usuarios romànicos pòten dedúcere qué valore have lo circumflèxo perqué sapen que la pronuntiatione de cuessas paraulas èst palatale.

[...]

Con la introductione de la nòva nota palatalizzante <î>, la nota <h> pèrde la functione de palatalizzante que altrosí haveva en 2012 (crochare, filho). Acora <h> èst solamente una nota despalatalizzante, como en <chi>, <ghi>. Gratias ad cuesso, acora èst possíbile inclúdere en lo neolatino la ortografía etimològica (orthographía etymològica), que ante impossibilitava la nota <h> (bracho non permetteva choro). Cuesta grafía etimològica èst en casos como orthographía, etymología optionale, una variante (non la forma principale). Lo motivo de inclúdere-la èst integrare en lo neolatino ad los usuarios que aman cuessas florituras, legítimamente.

Per cuessos et altros cambios, èo concludeva que “con cuesta refòrma, lo neolatino èst plus símplice, have una ortografía plus intuitiva et íntegra usuarios plus divèrsos, con plus prefferèntias.

La refòrma non convenceu ad Martín, que se haveva approximato ad la propòsta de Francisco, molto divèrsa. Mais lo nòvo neolatino fou divulgato en 2019 et con elle ha crescuto la communitate actuale. En cambio, Zamenhof proponeu la soa refòrma quando lo esperanto ja haveva una consideràbile communitate de usuarios: èra ja tròppo tarde.


FASE ACTUALE DE LO NEOLATINO:

La ortografía non èst, insisto, inamovíbile; inclusive en las grandes lenguas europèas se introducen refòrmas ortogràficas, si bène que normalemente mínimas. Non obstante, en la codificatione et difusione de una nova lengua aut de una nòva varietate stàndarde, hi ha, como havemos visto, fases. Cata causa have lo soo tèmpo. 

Lo motivo èst que una communitate linguística, specialemente pettitta et dèbile, besonnîa stabilitate et securitate. Cuesso èst plus importante que corrígere eventuales detallîos que non se faceron de manaria òptima en las fases initiales. Succede cosí altrosí en la codificatione de lo catalano: acora sapemos que hi ha causas que non faceu bène lo codificatore (Pompeu Fabra, en lo initio de lo sècolo XX); mais besonnîa acceptare-las, per que la nòrma ja se ha divulgato en la societate.

Lo desegno et la revisione de la ortografía de lo neolatino, como de lo sistèma fonològico que represènta, se faceu da 2010 approximatamente fine ad 2019. Lo sistèma actuale, que èst intuitivo et flexíbile por los usuarios, ha essuto adoptato per múltiples personas; et la communitate resultante, que èst consideràbile, ha tradocto múltiples libros et ha construito una cèrta infraestructura. Cuesso èst plus importante que havere uno neolatino perfècto! En plus, la perfectione èst impossíbile, quanto menos entre humanos 🤷‍♂️.

Per toto, non estamos acora en la fase de reformare la fonología et la ortografía de lo neolatino. Estamos plus avante et volemos continuare avantsando, non retrocedere! 

Imàgines da la Bibliotèca Nationale Austríaca.

[Escrivei cuesta entrata en jullîo de 2026 mais basando-me en messagges mèos publicatos lo 01/02/25 en lo gruppo de Telegram]

Nessun commento:

Posta un commento