sabato 1 febbraio 2025

ESPERANDO UNA REFÒRMA DE LO NEOLATINO?

En jenario de 2025 conversavamos, en lo gruppo que havemos en Telegram / Discord, sopre si se potereva escrívere en neolatino tanto jochemos quanto joquemos. La seconda grafía, que non està prevista en neolatino, have qualques partidarios, per que èst majoritaria en romance. Altrosí hi ha partidarios de revertire la refòrma de 2019 per la quale substituimos, como nòta palatalizzante, h per î (crochare  crocîare). Potetes lègere, collí, las mèas explicationes.

En cuesse contèxto, Melanie / Amélia faceu la sequènte demanda (01/02/2025):

 

¿Sereva male(? malo?), de comparare hòjje en la historia de lo Neolatino, con lo de Esperanto en los annos entre 1890 et 1905 (aut fòrse un pauc' plus tarde)? Penso che hi ha (havia? non sao) moltos parallèlos, si bène los objectivos de los projèctos non èst identicos.

 

Interessante demanda, Amélia.

Lo polonese Ludwik Lejzer Zamenhof èra oftalmòlogo de professione mais estava interessato en la linguística et la litteratura: redactau la prima grammàtica de lo yiddisî et studiau la poesía escripta en cuessa varietate germànica. En qualonque caso, creau la soa "Lingvo internacia" (conoscuta acora como "esperanto") en los annos 70 et 80 de lo sècolo XIX. Publicau la propòsta en 1887; et lo anno sequènte, en plus de publicare tèxtos exemplificativos en la nòva lengua, introduceu una modificatione menore (los equivalèntes de 'quando, sèmpre, mai' et altras paraulas referèntes ad lo tèmpo cambiaron lo finale -ian per -iam).



En los sequèntes annos, altras personas proponeron varias refòrmas de lo esperanto. Zamenhof respondeu, pressionato et sene volere, proponèndo en 1894 una complèta sèrie de cambios, que consideravan la experièntia pràctica de sèx annos de uso de lo esperanto: per exèmplo, eliminava los diacríticos, substituía lo suffixo de plurale -oj per -i, eliminava lo artículo definito et (neo)latinizzava las radices. Non obstante, la lengua ja haveva una communitate de usuarios et la majoritate de esperantistas de la època votaron contra la refòrma, que havesse recreato la lengua. Lo auctore descartau la propòsta et prohibiu la soa republicatione.

En 1905, Zamenhof reuniu materiales que havevan essuto publicatos anterioremente de manaria separata (grammàtica, exercitios et vocabulario) con uno nòvo pròlogo; et cuesta òpera, clamata Fundamento de Esperanto fou declarata la única officiale en lo primo congrèsso mundiale esperantista, celebrato lo mesmo anno. La declaratione, redactata per Zamenhof et approvata per los congressistas (con lèves modificationes introdoctas per la comissione de lo congrèsso), dice cosí:

«Considerando que lo auctore de lo idioma esperanto ha declinato, en lo principio et por sèmpre, derectos et privilègios personales relativos ad cuesta lengua, per cuesse motivo lo esperanto non èst proprietate de necuno, né en questiones materiales né morales. Lo principale dòmno de cuesta lengua èst toto lo mondo, et tota persona que lo desejje pòte publicare en aut sopre cuesta lengua qualonque òpera que desejje et pòte usare la lengua por qualonque possíbile finalitate; lo dòmnos spirituales de la lengua seràn cuellas personas que seràn reconoscutas en lo mondo como los escriptores plus talentosos en cuesta lengua.

Lo esperanto non have una autoriate legislativa et non depènde de necuna persona concrèta. Totas las opiniones et òperas de lo creatore de lo esperanto haven, como las opiniones et òperas de òmne altro esperantista, una qualitate absolutamente privata et non òbligan altros en necuna manaria. Lo único et perpètuamente obligatòrio fundamènto de lo idioma esperanto por totos los esperantistas èst la òpera Fundamento de Esperanto, en la quale necuno have derecto ad fàcere cambios. Si qualcuno se devía de las reglas et modèllos de la soprementionata òpera, non pòte excusare-se dicèndo que “cosí lo desejja et consellîa lo auctore de lo esperanto”. Òmne idèa que non pòssa èssere convenièntemente expressata con lo contenuto de lo Fundamento de Esperanto pòte èssere expressata per totos los esperantistas de la manaria que consíderen plus corrècta, como se face en qualonque altra lengua. Mais, per unitate, se recommanda ad totos los esperantistas imitare, tanto quanto sèa possíbile, lo stile que se tròpa en las òperas de lo creatore de lo esperanto, qui ha lavorato plus que qualonque altro por lo esperanto et en esperanto et qui conosce lo soo spírito mellîore que qualonque altro.»

Retornando acora ad lo neolatino, altrosí nós havemos havuto doas propòstas: una preliminare en 2012 (elaborata per mi mais ja en contacto con uno pettitto gruppo de tres collaboratores, que influiron en qualque mesura); et una propòsta mellîorata en 2019, que considerau la mèa experièntia de uso de qualques annos (dès 2010) et altrosí los suggerimèntos de altros, specialemente de Martín Rincón (principale altro usuario de la època) et Francisco Piquer (linguista con una propòsta panlatina pròpria). La refòrma (que includeva cambios como: correja, facha, molhare, pigna, plaza → correggia, faccia, molliare, pinnia, plattsa; orazione → oratione; pòco → pauco) fou propòsta en 2018 en lo Fòro Neolatino (uno gruppo de Google onde nos communicavamos).

La propòsta fou debattuta con Martín (qui, per exèmplo, allertau de la multiplicatione de diacríticos) et Francisco; et como resultato de lo debatte, la propòsta fou ancora mellîorata. Per exèmplo, la grafía de [cɾoʧaɾe], [fuʤa], [reʤione] et [edifiʧio] cambiau cosí:

  • 2012 crochare, fuja, regione, edificio
  • → 2018a crociare, fugia, regïone [-jo-], edificïo [-jo] (moltos prèstetos haverevan ï)
  • → 2018b crocîare, fugîa, regione [-jo-], edificio [-jo] (paucas heredetates besonnîan î)

Et èo explicava:

Ja non èst necessario usare la dièresi en prèstetos como regïone aut edificïo (cuesto èst, quando la i sí sòna) perqué hao introducto lo uso de lo circumflèxo î quando èst una nota palatalizzante et non sòna: arannîa [ɲɲ], battallîa [ʎʎ], fugîa [ʤ], crocîare [ʧ], fassîa [ʃʃ]. Cosí la grafía NON marcata represènta la pronuntiatione non marcata, et la grafía marcata <î> se usa quando la léttera have una functione divèrsa de la habituale. La ortografía èst plus intuitiva. Et los usuarios romànicos pòten dedúcere qué valore have lo circumflèxo perqué sapen que la pronuntiatione de cuessas paraulas èst palatale.

[...]

Con la introductione de la nòva nota palatalizzante <î>, la nota <h> pèrde la functione de palatalizzante que altrosí haveva en 2012 (crochare, filho). Acora <h> èst solamente una nota despalatalizzante, como en <chi>, <ghi>. Gratias ad cuesso, acora èst possíbile inclúdere en lo neolatino la ortografía etimològica (orthographía etymològica), que ante impossibilitava la nota <h> (bracho non permetteva choro). Cuesta grafía etimològica èst en casos como orthographía, etymología optionale, una variante (non la forma principale). Lo motivo de inclúdere-la èst integrare en lo neolatino ad los usuarios que aman cuessas florituras, legítimamente.

Per cuessos et altros cambios, èo concludeva que “con cuesta reforma, lo neolatino èst plus símplice, have una ortografía plus intuitiva et íntegra usuarios plus divèrsos, con plus prefferèntias.

Lo nòvo neolatino fou divulgato en 2019 et con elle ha crescuto la communitate actuale. Donque, la refòrma non ha desorientato los usuarios. En cambio, Zamenhof proponeu la soa refòrma quando lo esperanto ja haveva usuarios: èra ja tròppo tarde. En plus, elle faceva la refòrma ad contracòre.


CONCLUSIONE:

Cata causa have lo soo tèmpo; en la codificatione de una varietate stàndarde, hi ha fases; et la fase de desegnare la ortografía neolatina ja ha passato (2010 approx.-2019). Non dico que la ortografía sèa inamovíbile; inclusive las grandes lenguas europèas haven refòrmas ortogràficas; mais sòlen èssere mínimas. Una communitate linguística, specialemente pettitta et dèbile, besonnîa stabilitate et securitate. Et cuesso èst plus importante que corrígere eventuales detallîos que non se faceron de manaria òptima en las fases initiales. Succede cosí en la codificatione de lo catalano: acora sapemos que hi ha causas que lo codificatore (Pompeu Fabra), face 100 annos, non faceu bène; mais besonnîa acceptare-lo, per que la nòrma ja se ha divulgato en la societate. Altrosí nós, con múltiples libros ja tradoctos ad lo neolatino, devemos continuare lo lavore (hi ha moltas causas pendèntes, moltíssimas), non potemos continuare infinitamente revisando et revisando. Et non oblitemos que la perfectione non èst humana 🤷‍♂️.

giovedì 31 dicembre 2020

BELANCÎA 2020 ET PLANO 2021

Caros neolatinistas: 

Acora que uno altro anno fine, èst momènto de reflexionare sopre los progrèssos factos en 2020 et de fàcere uno plano por 2021. Cuesto èst útile non solamente por guadannîare efficièntia, mais altrosí por que los mèmbros de Vía Neolatina et los simpatizzantes de lo projècto lo valoren ancora plus, et -espero- tròpen la motivatione (et lo tèmpo, sèmpre escarso) por continuare apprendèndo neolatino et, inclusive, collaborare-hi plus activamente en lo soo desveloppamènto et difusione. De totos dependerà lo succèsso de lo neolatino!


 

BELANCÎA de lo anno 2020:


La belancîa de cueste anno 2020 èst positiva, mais non “positivíssima” como lo anno passato. Èo, que so lo promotore de lo projècto, non hao potuto dedicare-le tanto tèmpo, per que hao estato molto occupato finindo la mèa investigatione doctorale; et qualques altros collaboratores altronón han havuto la disponibilitate esperata, per divèrsas causas, inclusive la pandèmia. Como consequèntia:

  • En lo blog MONDO NEOLATINO non hao publicato nòvos artículos.

  • Lo CÒRPUS DE TÈXTOS en neolatino non ha essuto actualizzato en majjo, per havere-hi paucos tèxtos nòvos dès lo majjo anteriore.

  • Lo DICTIONARIO NEOLATINO PER IDÈAS (DNI) continua essèndo solamente uno projècto, non realizzato né totalemente né partialemente. En jenario de 2020 lancîai la idèa de ampliare en gruppo lo vocabulario neolatino, profectando que Vía Neolatina comptava, dès lo anno anteriore, con altros linguistas et studiantes de linguística. Definimmos uno plano de lavore, et cata participante fou encarrecato de desveloppare, en 2020, la prima fase de una parte de lo dictionario. Non obstante, en los meses sequèntes, los lavores individuales non avantsaron. En plus, lo informàtico Alexis Tudela et èo desveloppamos una nòva tabèlla en Google Sheets, necessaria por la versione electrònica de lo dictionario. Donque, en septèmbre annuntiai la paralizzatione de lo DNI, que besonnîa uno nòvo plano.

 

Non obstante, en 2020 havemos facto altros passos, en parte molto importantes, et donque lo projècto Vía Neolatina sí ha avantsato:

  • Lo GRUPPO DE LINGUISTAS de Vía Neolatina se amplía con la incorporatione de Bernardo Ríos [de Castèlla], uno filòlogo romanista et traductore ad lo portughese, et Rafèu Sichel-Bazin [Occitania], professore de linguística romànica en la Universitate de Tolosa de Lenguadòc. Èst toto uno honore por lo projècto! Lo gruppo de specialistas en linguística ha per missione continuare lo lavore de codificatione panromànica, mellîorando (si èst possíbile) los principios de desegno de lo neolatino et corregèndo, mellîorando et ampliando la soa grammàtica et lèxico. Non obstante, lo tèmpo disponíbile èst escarso por totos los mèmbros de lo gruppo, et en la pràctica cueste anno 2020 solamente han participato activamente Ivan Ramírez [Valèntia] et èo, Jordi Cassany [Valèntia]. Altros mèmbros son Alexandru Călin [Bucureste] et Michele Palmiotta [Italia].

  • Han essuto actualizzatas et revisatas las partes pendèntes de la GRAMMÀTICA ESSENTIALE NEOLATINA (manca ancora continuare ampliando et mellîorando lo documènto).

  • Ha essuto altrosí actualizzato lo vocabulario pendènte de lo DICTIONARIO ESSENTIALE NEOLATINO (manca ancora introdúcere las variantes, cosí como finire la Guida de Autoampliatione Lèxica).

  • Ha essuto finito lo documènto que presènta las CORRESPONDÈNTIAS ITALO-NEOLATINAS: las principales particularitates fonèticas et fonològicas (et qualque una gràfica) de lo italiano fronte ad lo neolatino. Formarà parte de la Guida de Autoampliatione Lèxica de lo dictionario: ajjutarà ad los usuarios ad neolatinizzare la forma italiana de paraulas non inclusas ancora en lo dictionario neolatino.

  • Lo informàtico Alexis Tudela (Catalonnîa) ha desveloppato doos valerosos FERRAMÈNTOS ELECTRÒNICOS que facilitan lo uso de lo neolatino:

    • Una applicatione informàtica que cerca paraulas en lo Dictionario Essentiale Neolatino et conjuga automàticamente los soos vèrbos. Hi ha una versione en linnîa et una altra installàbile en telèfonos portàbiles (Android). La versione informàtica de lo dictionario solamente include, por cata sènso, una paraula per lengua et la categoría grammaticale neolatina.

    • Uno utilíssimo correctore ortogràfico, que functiona con lo editore de tèxtos Libre Office, lo quale èst gratuito. Manca ancora inclúdere en www.neolatino.eu uno legàmene por descarrecare lo correctore.

  • Lòco web WWW.NEOLATINO.EU. Lo número de visitas ad cuesta pàgina ha augmentato moltíssimo cueste anno, de approximatamente 4000 lo 13 de jenario ad 7250 hòjje 30 de decèmbre: cuesto son 3250 visitas nòvas en uno anno (en 2019 foron 2500 visitas nòvas). Como novetate, la sectione de lengua include uno legàmene ad la applicatione que òffere lo dictionario et lo conjugatore automàticos.

  • La nòstra PÀGINA DE FACEBOOK, que lo 7 de octobre compleu 10 annos de exsistèntia, ha passato de 556 sequitores (con et sene "me place") lo 16/1/20 ad 647 sequitores hòjje 30/12/20. Donque, 91 nòvos sequitores en quasi uno anno. Son menos que los 150 nòvos de lo anno anteriore. Convène tropare lo tèmpo por publicare plus sovènte, idealemente cata día. Et divulgare lo projècto en altras retes sociales.

  • Publicatione en lo periòdico digitale Lo Jornalet de lo ARTÍCULO DE OPINIONE L’anglés après lo brexit, que ne far?, versione occitana de Robin Pitòt de lo artículo mèo publicato lo anno anteriore en valentiano et en gallèco. ¿Voluntarios por tradúcere lo tèxto ad lo portughese, italiano et rumèno et tropare editore en los paeses respectivos? ¿Havetes suggerimèntos sopre mèdios que poterían èssere interessatos en publicare lo tèxto en castellano aut anglese?

  • La TELEVISIONE ha parlato per prima vece sopre lo neolatino!!! Lo programma de informatione en occitano de lo canale "France 3" se ha interessato per la mèa investigatione doctorale (sopre la relatione de lo occitano et lo catalano-valentiano), et durante la entrevista (facta en la Universitate de Tolosa de Lenguadòc lo 13 de febrario) hao profectato por parlare altrosí de lo projècto neolatino. Las mentiones en lo vídeo emesso son fugaces, mais son uno passo importante por lo projècto! Posterioremente, una versione corta de lo vídeo, preparata per lo informàtico Florian Poncabaré (Francia), fou publicata en la nòstra pàgina web de Facebook: include las partes de lo reportagge onde se mentiona lo neolatino aut se parla sopre intercomprehensione romànica et la estrecta relatione entre lenguas romànicas.

  • Creatione, en las VICHIPÈDIAS àraba et catalana, de uno artículo sopre lo romance neolatino et sopre altras propòstas de lengua panromànica, actuales et anticas. Ambodoos artículos son traductiones, apparèntemente factas per personas non legatas ad lo projècto Vía Neolatina, de lo articulo "Pan-Romance language", publicato en la Vichipèdia anglesa en 2019. Acora mancan traductiones en altras lenguas romànicas. Voluntarios?

  • Hao facto doas nòvas PRESENTATIONES EN UNIVERSITATES. Lo 14 de febrario en una sessione presentiale en lo corso de linguística romànica impartito per lo professore Rafèu Sichel-Bazin en la Universitate de Tolosa de Lenguadòc (Occitania); et lo 26 de febrario altrosí en una sessione presentiale en lo corso de linguística romànica impartito per lo professore Jaume Corbera en la Universitate de las Ísolas Baleares (Majjorca). En totale, lo projècto neolatino ha essuto presentato ja en 5 universitates (las altras son las de Barcelona, Kiel et Hamburgo).

  • Doos studiantes de lo corso de lo professore Corbera se han interessato specialemente per lo projècto neolatino, et han dedicato lo lavore escripto requerito per ad comparare lo neolatino con altras lenguas romànicas. Cuesta èst la seconda vece que studiantes universitarios facen RECERCAS SOPRE LO NEOLATINO: los primos foron sèx studiantes mèos de la Universitate de Kiel (Alemannia), en 2017. Manca publicare una síntese de cuestas recercas.

  • Activitate en la ESCÒLA NEOLATINA. Lo gruppo en Telegram ha passato en lo último anno de 18 ad 30 mèmbros; lo augmènto èst modèsto, fòrse per que acora lo gruppo èst privato, por evitare publicitate non desiderata. Havemos havuto moltos días con pauca aut nulla activitate, mais días de messagges abundantes: en qualonque caso, cueste 2020 hi havemos conversato en neolatino moltíssimo plus que en 2019 (dès la creatione de lo gruppo lo 15 de jenario de 2019, havemos uno totale de 5112 participationes, apparèntemente; cueste èst lo número que me appare hòjje quando expòrto lo historiale de conversatione). Parallèlamente, lo gruppo en Facebook ha passato en lo último anno de 57 ad 81 mèmbros et ha havuto cèrta activitate. Convène tropare la manaria de incentivare los intercambios en cuestos gruppos.

  • Por dinamizzare la Escòla Neolatina, havemos creato uno blog collectivo, clamato VOCES NEOLATINAS, onde publicamos tèxtos escriptos per studiantes aut per lo professore. Èst una bòna manaria de practicare et apprèndere neolatino, et altrosí de conoscere mellîore los compannîones. Fine ad acora han participato: Jonathan Eduardo Velásquez Aguilar (Lo Salvatore), Luévigo Incinjará Góngora (Francia), Luna Loscalzo (Bèlgica), Ivan Ramírez Gil (Valèntia) et èo, Jordi Cassany (Valèntia). Altros vòlen participare. Manca, fòrse, creare altrosí uno CANALE DE YOUTUBE collectivo. Uno studiante prepara actualemente uno vídeo de presentatione.

  • COMMUNITATE DE PARLANTES.

  • Traductione de lo TRÍPTICO INFORMATIVO ad lo interslavo et lo intergermànico. La versione interslava ha essuto tradocta per Jan Vit (Cèchia) et revisata per Vojtěch Merunka (Cèchia). La versione intergermànica ha essuto tradocta per Ingmar Roerdinkholder (Paeses Bassos). Gratias ad totos elles per la loro collaboratione!

  • Lo gruppo de Facebook ZONAL AUXILIARY LANGUAGE DESIGN, creato ad finales de 2018 per Raymund Zacharias por facilitare la communicatione et intercambio con los projèctos interslavo, pangermànico, etc. ha passato en uno anno de 74 ad 177 mèmbros et ha havuto cèrta activitate durante lo anno

Per toto cuesso, potemos dícere que la belancîa de 2020 sí èst positiva!


PLANO POR LO ANNO 2021:

Èo personalemente estarao molto occupato, fine ad lo mese de majjo, preparando una importante pròva de selectione laborale. Non obstante, espero potere dedicare-le tèmpo ad lo neolatino en la estate, specialemente. Et si totos dedicamos uno pauco de tèmpo, potemos fàcere grandes passos! En qualonque caso, cuestos son qualques lavores que convène fàcere:

  • Como lo Dictionario Essentiale Neolatino ha uno número limitato de paraulas (1800, aproximatamente) et lo Dictionario Neolatino per Idèas non serà una realitate pròximamente, èst urgènte finire la GUIDA DE AUTOAMPLIATIONE LÈXICA, que ajjutarà lo usuario ad tropare lo lexèma adequato et neolatinizzare la soa forma. La guida includerà las correspondèntias italo-neolatinas, ja finitas, et las correspondèntias latino-neolatinas, solamente comentsatas.

  • Besonnîa, donque, determinare las CORRESPONDÈNTIAS LATINO-NEOLATINAS, tanto sonoras quanto gràficas.

  • Lo CORRECTORE automàtico deve èssere descarrecàbile dès la pàgina web www.neolatino.eu.

  • Revisare et publicare la APPLICATIONE SOPRE GRAMMÀTICA neolatina por telèfonos portàbiles que ha desveloppato Alexis Tudela.

  • Adaptare lo Dictionario Essentiale Neolatino ad lo formato de TABÈLLA EN GOOGLE SHEETS necessario por lo dictionario electrònico con sinònimos et múltiples altras informationes.

  • Depòs, comentsare ad AMPLIARE LO VOCABULARIO.

  • Finire la tabèlla multilingue con las 365 FRASES BÀSICAS.

  • Continuare con la publicatione de lo CORSO de Conversatione Neolatina por Principiantes (A1), initiato en 2018. Ivan ja ha lavorato en la traductione de doas nòvas lectiones.

  • Fàcere plus publicationes en lo lòco web de FACEBOOK: informe de visitas ad www.neolatino.eu; 365 frases bàsicas; etc. Divulgare altrosí lo neolatino en Instagram et Twitter.

  • Animare los studiantes ad escrívere plus tèxtos por lo blog VOCES NEOLATINAS, et creare vídeos en neolatino.

  • Èst desejjàbile fàcere plus VÍDEOS PROMOTIONALES, ja que son plus attractivos en las retes sociales.

  • Revisare et corrígere lo artículo Llengües panromàniques de la Vichipèdia catalana.

  • Incorporare en lo CÒRPUS DE TÈXTOS los nòvos tèxtos neolatinos, como cata anno. En plus, convène inclúdere una introductione.

  • ACTUALIZZARE los tèxtos anticos (escriptos ante de la reforma de lo neolatino) publicatos en lo blog Mondo Neolatino aut compilatos en lo Còrpus de Tèxtos.

  • Havetes altras idèas?


Neolatinistas, avante! Et bòno anno nòvo! :)

martedì 21 maggio 2019

LO VALORE DE LA DIVERSITATE LINGUÍSTICA



Los argumèntos en favore de la diversitate linguística han obtenuto una attentione insufficiènte. Se han reunito et organizzato recèntemente et non se han publicitato sufficièntemente, secondo David Crystal (en Language death, 2014: 42). Nós havemos recollècto argumèntos de divèrsos auctores et los havemos organizzato en doos gruppos, secondo si mòstran lo valore de la diversitate linguística por lo individuo aut por lo collectivo.



Lo multilinguismo additivo (cuello onde la competèntia en una lengua non substitúe la de la altra) have múltiples beneficios aut avantagges individuales:

  • 1) Pòte comportare beneficios econòmicos en lo àmbito professionale
  • 2) Facilita lo apprendimènto posteriore de altras lenguas que sèan necessarias
  • 3) Permette gaudere de òperas litterarias et audiovisuales en la versione originale
  • 4) Apprendere nòvas lenguas pòte essere uno placere et una satisfactione
  • 5) Pòte essere útile, en qualques occasiones, potere usare una lengua “secrèta”
  • 6) Essere multilingue amplía los horizzòntes de la persona: permette cognóscere altra gènte, nòvos pageses, etc.
  • 7) Offere divèrsas manarias de pensare, la quale causa face crescere la persona
  • 8) Usare doas aut plus lenguas regularemente exercita et agilizza la mènte et retarda lo soo enveclimènto.
  • 9) Mellîora la capacitate de processamènto auditivo
  • 10) Mellîora las capacitates cognitivas
VALORE POR LO COLLECTIVO
  • 11) Las lenguas facilitan la communicatione con los soos usuarios
  • 12) Las lenguas son determinantes en la transmissione de las culturas 
  • 13) Las lenguas unen los soos usuarios
  • La diversitate linguística nos enricche. Appòrta:
    • 14) Nòvas expressiones (paraulas) 
    • 15) Nòvas idèas (concèptos)
    • 16) Altras manarias de pensare
  • Las lenguas nos appòrtan cognoscimèntos valerosos/pretiosos et únicos:
    • 17) Sopre lo mondo ecològico
    • 18) Sopre las culturas
    • 19) Sopre las lenguas et sopre lo lenguagge humano
    • 20) Sopre la mènte humana

Totos cuestos argumèntos se pòten sintetisare en lo sequènte:

  • La diversitate linguística refòrtsa los individuos et la Humanitate


Per toto, la diversitate linguística èst parte de lo patrimònio de los humanos. Et la pèrdeta de qualonque lengua de lo mondo significa una pèrdeta por tota la Humanitate. Cata lengua èst uno recurso estratègico que pòte essere clave en lo futuro por potere respondere demandas importantes por totos nós. Lo projècto Vía Neolatina considera responsabilitate de totos los humanos preservare la diversitate humana.  
 
[Tèxto actualizzato lo 26/07/2021]

lunedì 20 maggio 2019

JA HAVEMOS SEXANTA-ET-QUATTRO KILOGRAMMAS

GRAFÍAS ETIMOLÒGICAS 1
 
La nòva ortografía neolatina òffere ad lo usuario las sequèntes doas optiones gràficas:
  • Ja havemos sexanta-et-quattro kilogrammas (optione etimològica)
  • a avemos secsanta-et-cuattro chilogrammas (optione regulare)
En cuestos cinque casos, Vía Neolatina recommanda la variante etimològica, per los sequèntes motivos:

<j> vs. <gî>

ja, jorno, majjore, mèjjo sont preferíbiles ad am, orno, maggîore, mèggîo per que la majoritate (5/6) de romances consèrvan la grafía <j>, quanto menos en prèstetos latinos:

  • justititaPor. justiça, Cas. justicia, Cat. justícia, Fra. justice, Rum. justiţie (vs. Ita. giustizia).

En plus, la grafía <j> permette una doble lectura, [ʤ] et [j]. Ambodoas pronuntiationes son possíbiles en neolatino.

La <h> etimològica

Cèrtamente, la conservatione de la grafía <h> èst anacrònica en romance. De facto, ja en latino se perdeu cueste sòno, et lo italiano ja prescinde quasi complètamente de la léttera. Non obstante, en neolatino la variante con <h> (humano, inhumano, deshonesto) èst prioritaria perque èst majoritaria en romance, especialemente en prèstetos (en paraulas heredetatas, las lenguas romànicas escriven <h> en approximatamente lo 50% de los casos). En plus, èst una escriptura diasistemàtica con altras familias indoeuropèas (havere, como anglese have, alemanno haben) et internationale.
Non obstante, hi ha exceptiones entre los compòstos. Mèntre la relatione entre antehère et hère èst evidènte, altros compòstos ja non son perceptos como tales. Si, en plus, la escriptura con <h> èst rara en las lenguas romànicas, ja non èst recommandàbile en neolatino:

  • Lat. hanc horam, hac hora, ad illam horam, adhuc > Neo. ancora, acora, allora, aduc. Los romances generalemente non presèntan <h> en cuestas paraulas (solo Cas. ahora, onde, non obstante, manca la prima h). En plus, con la escriptura hachora, hanchora, allhora, adhuc, las paraulas serevan pauco reconoscíbiles en neolatino.  
  • Lat. eccum hic > cui, non *cuhi. Los romances non consèrvan la <h> en cuesto compòsto (Por. aqui, Cas., Cat. aquí, Ita. qui). En plus, favorisce la pronuntiatione actuale con diptòngo.  
  • Lat. ad hic / ibi > adí, non *adhí. En cuesta paraula convèrgen doos ètimos, uno con <h> et uno altro sene: hic (en Cas. ahí ) et ibi (en Por. ). En plus, una escriptura sene <h> èst sistemàtica con cui.


<x> vs. <ks>


sexanta èst preferíbile ad secsanta per que la majoritate (5/6) de romances consèrvan la grafía <x>, quanto menos en prèstetos latinos:

  • convexuspor., cas. convexo, cat., rum. convex, fra. convexe (vs. ita. convesso). 

<qu> vs. <cu>


quattro, quinto sont preferíbiles ad cuattro, cuinto perque la majoritate (4/6) de romàneces consèrvan la grafía <qu>, quanto menos en prèstetos latinos:
  • aquaticusPor. aquático, Cat. aquàtic, Fra. aquatique, Ita. acquatico (vs. Cas. acuático, Rum. acvatic). 
  •  frequente(m)Por., Ita. frequente, Cat. freqüent, Fra. fréquent (vs. Cas. frecuente, Rum. frecvent).

<k> vs. <ch>


En lo caso de paraulas como kilogramma vs. chilogramma, las lenguas romànicas se mòstran divisas, sene una clara majoritate.

  • Por. quilograma, Cat. quilogram, Ita. chilogrammo vs. Cas. kilogramo, Fra. kilogramme, Rum. kilogram.

Non obstante, la grafía etimològica èst plus internationale: anglese kilogramm,
alemanno Kilogramm.