giovedì 31 dicembre 2015

LA VESTIMÈNTA LINGUÍSTICA



Lo lenguajo humano presènta semelanzas molto interessantes con la vestimènta de la nòstra espècie:

  • En primo lòco, tanto una “còsa” quanto la altra nos son, generalemente, necessárias por soprevívere. La vestimènta en concreto sèrve a lo hòmene o la fémena de proteczione contra lo rigore meteorològico, entre altros usos.  
  • En secondo lòco, non portamos incorporata “de fábrica” né una còsa né la altra, malgrado èssere ambodóas tanto importantes. Los humanos, a differènzia de altros animales, nos fabricamos lo vestito que requerimos. E questo nos permette adaptare-nos melhore a lo entòrno.
  • En tèrzo lòco, e como consequènzia de quessa adaptabilitate, non totos los humanos vestimos equale. Los esquimales, por soprevívere lá onde hábitan, òbviamente haven besogno de hábitos molto plus calèntes que altros pòpolos.  

Per questos e moltos altros parallelismos entre lo vestire e lo parlare, la vestimènta nos pòte aiutare a comprèndere melhore lo complèxo fenòmeno de lo lenguajo.
  1. Lo vestito que usamos è uno fenòmeno culturale, que adquirimos en la comunitate. Lo púero o puella obtène de los soos familiares plus pròximos las vèstes que necessita por protègere-se de lo fregdo. E quando è maiore, la persona compra vestimènta en la comunitate o confecziona la soas pròprias vèstes tenèndo como referènzia lo uso circondante. Como resultato, la persona finisce portando uno hábito o costúmene semelante a lo que se usa communemente en lo soo entòrno.
  2. En lo metéssimo tèmpo, cata persona pòrta una vestimènta particulare, con unos tractos individuales. Ha una talha pròpria (doas personas –non lo oblitemos– nunca son equales físicamente). En plus, è marcata per la habilitate e lo gusto de qui la ha confeczionata. Per tanto, doas personas pòten vestire de manèra semelante mais nunca idèntica.
  3. Una persona, de altra parte, non sèmpre usa lo matéssimo tipo de vestito. Dependèndo de lo tèmpo atmosfèrico que facha en quesse momènto, necessitará uno vestito plus o menos calèntes. O dependèndo de la activitate que facha, necessitará unas vèstes adaptatas (per exèmplo, por fácere ciclismo). Per toto, la persona deve elégere, entre los múltiples tipos de vestito que guarda en lo armário, lo adequato a la circumstánzia o contèxto.
  4. La persona altronón usa necessáriamente sèmpre lo metéssimo exemplare. A veces, lo armário include plus de uno de cata tipo: exemplares addizionales que le han dato, que ha prestato de altros o que se ha confeczionato. Allora, deverá escollégere lo plus conveniènte. Si, per exèmplo, ha doas camisas, e una è ja vècla, quale se ponerá si vòle dare una bòna impressione? En plus, la vestimènta de uno indivíduo altrosí cambia de talha a mesura que cresce.
  5. Lo vestito que pòrta una persona è, como resultato de toto, uno signo que appòrta molta informazione sopre ella: denuncia la soa etate, la soa proveniènzia geográfica, la soa manèra de èssere, la activitate que está facèndo, etc. Altrosí appòrta informazione sociale sopre la persona, perqué los mèmbros de uno matéssimo gruppo sòlen vestire de una manèra semelante. Per exèmplo, los lavoratores de una corporazione o los mèmbros de una tribu o fauna urbana han lo hábito de portare una vestimènta particulare.
  6. Las personas cambian de vestito quando la usan como símbolo. Los qui vòlen ingressare o èssere acceptatos en uno collectivo (como, per exèmplo, lo clube de los riccos) o vòlen, simplemente, fíngere que pertènen a elle, adòptan (o imitan) la vestimènta típica de quesse gruppo. Contráriamente, los qui se vòlen distínguere, modífican la soa manera de vestire distanziando-la de lo uso generale (como facen los jóvenes fronte a la manèra de los adultos).
  7. La vestimènta cambia con lo tèmpo. En parte, quesso è consequènzia de las mòdas, que debilitan o affleveliscen lo significato de lo símbolo. Quando tròppa gènte ha copiato la manèra de vestire que está de mòda, ire a quessa mòda cessa de èssere especiale e, allora, los dirigèntes de lo gruppo (los qui crèan tendènzia) modifican la soa vestimènta por recuperare lo protagonismo e la exclussivitate. Lo “problema” è que cosí se crèa una nòva mòda que depòs altrosí se generaliza e se desvaluta.  
  8. La vestimènta non está valorata per equale. La gènte consídera plus elegantes o prestigiosos unos modèllos que altros. Quessa estimazione pòte èssere motivata per razones intrínsecas a la vèste (si è plus práctica, resistènte, barata, estètica, etc.) o, simplemente, per la considerazione que la gènte hávia de la persona que la pòrta (lo hábito de los prestigiosos adquire automáticamente prestígio). De altra parte, non totos los mèmbros de la comunitate facen las matéssimas estimaziones. Lo vestito tradizionale pòte èssere plus valorato entre gènte maiore que entre jóvenes.
  9. De uno vèste (o de uno dessegno concreto) se pòte fácere uno patrono o modèllo en papeiro por talhare la tela a la mesura exacta durante la confeczione de una còpia. Se facen patronos de dessegnos de vèste que los usuários vòlen reprodúcere (perqué está de mòda, per exèmplo), de uno modèllo que alcuna persona vòle impónere (una empresa que fixa lo uniforme de los soos lavoratores), de uno modèllo que alcuno vòle estudiare (per lo soo interèsse antropològico o perqué èra usato per uno personajo prominènte), de uno modèllo que alcuno vòle divulgare (per exèmplo, de uno vestito tradizionale, tractando de evitare que se fachan còpias pòco ortodòxas), etc.
  10. Finalemente, uno dissegnatore pòte creare nòvos modèllos (o nòvos tipos de vèstes!) e, inclusive, fácere tota una campagna de publicitate por creare una nòva mòda. Quessa creazione pòte havere uno interèsse comerciale (véndere productos prêt-à-porter) o uno interèsse artístico (estètico), per exèmplo.
Securamente poteríamos encontrare ulteriores parallelismos (cosí como importantes differènzias). Mais questas semelanzas ja mòstran que lo lenguajo, como la vestimènta, è necessário por lo èssere humano; mais non è innato, se apprènde en la comunitate. Non è uniforme, sinón divèrso, ja que cambia de uno gruppo sociale a uno altro e, inclusive, de persona a persona, per la qual còsa lo tipo de lenguajo informa sopre lo soo usuário. Altronón è fixo, mais flexíbile (se adapta a lo contèxto) e dinámico (evòlve con lo tèmpo), devuto a factores como lo prestígio e las mòdas. En plus, per múltiples motivos, se pòte descrívere e tractare de modificare lo lenguajo de altras personas e, inclusive, creae parávolas e lenguas nòvas.

venerdì 17 gennaio 2014

LO NEOLATINO DE DANTE (1)

"PRIMILOQUIUM" ET "CONFUSIONE LINGUARUM"
            La òpera De Vulgari Eloquentia ‘Sopre la eloquèntia vulgare’ de lo escriptore italiano Dante Alighieri (Florèntsa 1265-Ravenna 1321) èst, en cèrta mesura, una teoría sopre lo romance neolatino. Escripta en latino, la soa intentione est doctrinam de vulgari eloquentia tradere (aut sèa, ensegnare la teoría de la eloquèntia vulgare), una matèria que, secondo nos dice lo auctore, non haveva visto tractata anterioremente et que, non obstante, consídera claramente omnibus necessariam (necessaria ad totas las personas). La òpera està divisa en libri: lo primo tracta de lo vulgare excellentissimo, lo plus excellènte; lo secondo, que està inconcluso, tracta de lo uso de cueste vulgare: qui èst digno de usare-lo, per quales matèrias, como, onde, quando, por qui; et altros libros, solamente projectatos, haverevan continuato la òpera tractando inferiora vulgaria, descendèndo gradualmente fino ad los vulgares familiares.
            Initia lo primo libro tractando sopre las características et orígine de la communicatione humana, la quale se differèntia de la animale et la angelicale. Lo hòmene èst rationale et, opina Dante, non pòte intelligere una altra persona solamente per proprios actus aut passiones, como brutum animal. Se entènde aut communica tanto sine verbis como per verba gratias ad una capacitate que, secondo lo auctore, soli homini datum fuit per Dèo: parlare (ut loqueretur). Besonnîa parlare per que non pòte penetrare (introire) en una altra persona per spiritualem speculationem, como angelum, devuto ad que lo humanus spiritus èst obtentus per la grossitie et la opacitate de lo mortalis corporis. Questo èxplica que las paraulas con las quales practicamos la facultate exclussiva de parlare son un signum de caràctere allora rationale et sensuale: rationale en quanto que signífica; et sensíbile en quanto que sòna. Cueste signo èst lo subiectum nobile de quo loquimur en cuesta òpera, lo subjècto que tracta Dante cui.
            La communicatione verbale se realizza entre los humanos per multis ac diversis ydiomatibus, ja que en lo signo la relatione entre sòno et significato èst ad placitum (aut sèa, ad placere). Los hòmenes non son guidatos per nature instinctu sinón per la ratio (ratsone, intellècto, pensamènto) et cuesta se diversífica en los individuos secondo discretionem (separatione, distinctione; discernimènto), iudicium (opinione, gusto) et electionem, fino ad lo ponto que cata uno semela havere sua propria specie.
            Non obstante, en uno principio, crede Dante sequèndo la Biblia, los hòmenes sí parlavan uno único et mesmo ydioma. Dèo creau una certam formam locutionis que haveva uno vocabulario (rerum vocabula) et una morfología concrètas (vocabulorum constructionem et constructionis prolationem). Cosí locutus est Adam, lo primo hòmene, et locuti sunt omnes posteri eius fino ad edificationem turris Babel aut turris confusionis. Cui, quasi totum humanum genus conveniu superare con la arte sua non solo naturam mais altrosí Dèo construindo una torre per la quale ad lo celum sperabat adscendere. Múltiples gruppos de personas, cata uno encarrecato de uno lavore, collaboravan servèndo-se de una mesma loquela quando furon percussi dès lo cèlo per una confusione. Cuesta los rendeu diversificati con multis loquelis, una loquela divèrsa per cata uno de los gruppos, que, cosí, non poteron communicare-se ni collaborare plus et haveron de abbandonare lo projècto.
            Per culpa presumptionis humane, la antiquissima locutione fou desmembrata (dissipata) per Dèo et diversa vulgaria traxerunt originem. Non obstante, lo sacratum ydioma remaneu, secondo la hipòtesis de Dante, en la minima pars de la humanitate que no haveva participato en la opus iniquitatis et non meritava lo castico divino: lo populus Israel. Per cuesto, lo nòstro auctore deduce que lo primiloquium èra lo hebraicum ydioma, que los israelitas continuaron usaron fino ad suam dispersionem per lo mondo[1].
            Como consequèntia de la confusione linguarum, los homines, que havevan essuto creatos per Dèo en Oriènte (in oris orientalibus)[2], furon per prima vece dispersos per totas las regiones habitàbiles de lo mondo, arripando ad fines occidentales (Euròpa), dove fòrse (forte) mai havevan vivuto èsseres rationales. Cui, unos occuparon la meridionalem regionem, altros la septentrionalem et unos tèrtsos, quos nunc Grecos vocamus, una parte de Europe et una parte de Asie. Consequèntemente, portaron ad Europam una lengua triforme. Ad partire de cuesto ydioma tripharium, sorgiu posterioremente una majjore variatione, los motivos de la quale Dante indagarà sene potere appojjare-se sopre alcuna auctoritate en cuesta questione, secondo dice.
(Continuarà)
 
 Tèxto actualizzato lo 14/09/21

[1] Dante deve refferire-se ad la diàspora de lo sècolo I causata per la guerra contra los romanos.
[2] Refferèntia ad lo Jardino de lo Paradiso, que la traditione sitúa en Oriènte.

domenica 29 dicembre 2013

QUÉ È UNA LENGUA?


1. La lengua è uno òrgano de lo còrpo:
         La lengua è, pròpriamente, uno òrgano de lo còrpo de moltos animales, situato en la bocca. Está implicato en las funziones vitales de nutrizione e relazione, ja que forma parte en lo metéssimo tèmpo de lo apparato digerènte (onde partícipa en lo gusto e la ingestione de los alimèntos) e de lo apparato fonatòrio (onde partícipa en la modificazione de sònos, útiles por la communicazione). Frequèntemente, lo suo nome se ha applicato altrosí, per metáfora, a altras còsas semelantes en la forma (como la flamma de lo fòco) e, per metonímia, a idèas relazionatas (especialemente lo parlare aut faulare, uno tipo de communicazione exclusivo de los humanos). Questa última applicazione, que è la que nos interessa quí, ha uno claro exèmplo en lo nome latino de lo òrgano, lingua (arcaicamente dingua, emparentato con lo anglese tongue, lo alemanno o tedesco Zunge e lo russo jazýk), que passau a referire-se altrosí a la parávola formata con los sònos modificatos per quesse òrgano, cosí como a lo discurso o tèxto que se forma con quessas parávolas, a lo còdice de communicazione subiacènte a quessos tèxtos e, inclusive, a la capacitate de expressare-se –bène- con quessos còdices[1]. Lo suo herede en romance, lengua (que presènta, secondo la regione, las formas lingua, lengua, llengua, langue, limba, etc.) ha conservato, de totas quellas accepziones linguisticas de lo latino, especialemente la de ‘còdice de communicazione’. 
2. La lengua è uno còdice de communicazione:

            Uno còdice de communicazione (como lo de la lengua, lo de los semáforos o lo de las bandárias) è uno ensèmole de signos e de régulas por combinare-los. Questos còdices nos permetten a los humanos, que non havemos capacitates telepáticas, communicare-nos profectando estímulos que sí son perceptíbiles per los nòstros sensos (sònos, colores, dessegnos, etc.). A questas entitates (lo significante o forma de lo signo) associamos una determinata informazione (lo suo significato o contenuto), estabilièndo una equivalènzia que è arbitrária, ja que forma e contenuto non han necuna relazione, en princípio. Questo òbliga las personas que vòlen communicare-se a méttere-se de accòrdo (de manèra plus o menos explícita) sopre lo còdice que usaran. En lo còdice de communicazione linguístico, concretamente, los signos son las parávolas (o, plus precisamente, los morfèmas) e las régulas de combinazione son las régulas grammaticales. Permetten a una persona expressare una informazione attravèrso de una combinazione de parávolas e enviare questa sèrie de parávolas (orales o escriptas) a una o plus personas, que las receperan e, con plus o menos succèsso, las interpretaran tractando de reconstruire la informazione iniziale[2].

3. La lengua è una convenzione regionale:
            En cèrtos ámbitos, uno metéssimo còdice de communicazione ha essuto accordato (o convenuto) per tota la Humanitate. Lo còdice Morse (que associa sèries de sònos o de luces de distinta longore a létteras e números) ha essuto acceptato per prácticamente totos los statos. Mais en altros ámbitos, lo mondo non se mòstra tanto unánime. Existen distintos còdices de semáforos (las luces rossa e galbena pòten estare accesas en lo metéssimo tèmpo en alcunos paeses mentre que en altros questo è impossíbile), distintos còdices corporales (lo movimènto de tèsta que índica affirmazione en alcunas communitates índica, en cambio, negazione en altras -e vicevèrsa-) e moltíssimas lenguas (tanto orales como gestuales). Questo resulta de la relazione convenzionale (no predeterminada per necuna còsa) que hi ha entre lo significante e lo significato de los signos, que pòte portare distintos gruppos de personas a accordare (a convenire), por la communicazione intèrna, equivalènzias differentes entre si. Cata una de las versiones de lo còdice de communicazione linguístico que se han convenuto en parlare, escrívere o gesticulare è nomenata tècnicamente per los linguistas una varietate linguística o lècto. Una lengua, per tanto, è lo lècto que ha convenuto en usare uno collectivo concreto de personas. 
4. La lengua è uno sistèma de signos:

            Totos los còdices de communicazione, como son las lenguas, presèntan una estructura de sistèma, ja que son un ensèmole de elemèntos (los signos) interdependèntes o relazionatos entre sí que forman un toto organizato secondo unas leges (las régulas de combinazione de signos). Los elemèntos de uno sistèma linguístico son, como havemos dicto, las parávolas (lo vocabulário o lèxico) e las leges que régulan las parávolas son la grammática. Lo vocábolo sistèma provène de lo grèco antico systema (σύστημα), onde designava origináriamente ‘un toto compòsto de divèrsas partes o mèmbros’, derivato de synistemi (συνίστημι) ‘méttere ensèmole, combinare, organizare, reunire, compactare’[3]. mais fou Ferdinand de Saussure qui a princípios de lo sècolo XX concepeu la lengua como un sistèma (una estructura de elemèntos interrelazionatos), una concepzione diffusa posterioremente per lo estructuralismo e adoptata per las altras principales teorias linguísticas fino a la actualitate. Cata lècto, per tanto, è un sistèma.
5. La lengua è uno concèpto abstracto:

            Uno sistèma, como è la lengua, non è una entitate perceptíbile per los sensos e tangíbile (como los sònos que audimos o la lengua que havemos dentro de la boca) sinón una entitate conceputa (creata, imaginata) per la mente humana e que solamente existe en questa (como los concèptos de nazione o belleza, per exèmplo). Si bène potemos audire los sònos que emette una persona que nos parla e potemos vedere las létteras escriptas en uno libro, lo còdice linguístico, en sí, non son quessas ondas auditivas o visuales concretas ni quello que las produce, sinón lo sistèma de signos que subjace a totas las conversaziones e los escriptos, tanto los havutos como los possíbiles. La lengua se materializa solo apparèntemente e, en toto caso, sèmpre de forma parziale, ja que con ella es pòten creare infinitos tèxtos. Per toto, lo substantivo sistèma non è concreto, sinón abstracto. La lengua è una abstraczione.
6. La lengua è un referènte compartito: 

            Uno còdice de communicazione è un sistèma abstracto, mais los signos e las régulas que lo forman son relativamente concretos e pòten èssere descriptos (con plus o menos fortuna, questo sí). Lo còdice Morse, que è molto símplice, está perfèctamente representato en távolas de correspondènzias, que sèrven de referènzia a los suos usuários. Los signos e las régulas de una lengua altrosí se pòten descrívere detalhatamente en diczionários e grammáticas (no sene difficultates, ja que los sistèmas linguísticos son complexíssimos). Quessos documèntos son elaboratos, sovènte, per académias offiziales, que comptan con lo appòio de lo poteroso stato. Lo suo modèllo lectale è diffuso en la societate attravèrso de la escòla, la administrazione, etc. fino que la generalitate de los indivíduos fine assumèndo-lo (reconoscèndo-lo) como referènte, orientazione, guida de correczione linguística (potemos nomenar-lo, tècnicamente, hiperlècto). La lengua, per tanto, è lo lècto superiore, quello que una societate prènde como referènte.  
7. La lengua è uno proiècto collectivo:

            Los diczionários e las grammáticas que descriven lo referènte linguístico de una societate pòten èssere òpera de académicos mais la lengua en sí è òpera de tota la communitate. Como lo còdice de communicazione corporale (quello que nos permette affirmare con lo capo o insultare con los dégetos), la lengua è lo fructo espontáneo de una informale negoziazione collectiva en la quale partícipan totos los mèmbres (moltos sene èssere-ne conscièntes): cata uno va facèndo apportaziones a lo còdice en lo metéssimo tèmpo que se va adaptando a las modificaziones que facen altros. En queste procèsso han plus influènzia cèrtos mèmbros de la societate: escriptores, editores, governantes, linguistas e, especialemente, los académicos (que comptan con lo appòio officiale). Mais la lengua contínua essèndo una còsa de totos (tale como èra ante de exístere las académias e la escriptura, en la Antiquitate longetana). Mòstra de quesso è que los diczionários e las grammáticas, que en teoria detèrminan e fixan la lengua corrècta, han de èssere actualizatos de tèmpo en tèmpo por adjustare-se a los cámbios e evoluziones de la lengua reale. La lengua, per tanto, è un proiècto collectivo.
8. La lengua è múltiple: 

            Cata mèmbro de una communitate linguística face apportaziones a la lengua, modificando-la unilateralemente (a suo réseco). En plus, si bène alcunos lo pròvan con molta determinazione e estúdio, necuno è capace de parlare (o escrívere) a lo 100% secondo lo referènte de los diczionários e las grammáticas (lo quale, per tanto, non cèssa de èssere uno ideale de correczione). Quesso ha como resultato que, en cata momènto, cata parlante/escrivènte/gesticulante usa, de facto, uno lècto particulare, nomenato tècnicamente ideolècto (de lo grèco ídios ‘peculiare’), que è plus o menos differente de los altros ideolèctos e de lo referènte compartito (lo hiperlècto). Queste desaccòrdo de còdice, evidèntemente, pòte condúcere a malentesos (a errores de communicazione), mais questos pòten generalemente esclarare-se en lo momènto e, en toto caso, non han las dramáticas consequènzias que haveria non compartire un metéssimo còdice de semáforos. La lengua, per tanto, son moltos lèctos.
9. La lengua è dinámica e apèrta:
            Concepemos tota lengua como un sistèma, mais non è un sistèma estático (fixo) sinón dinámico (mòbile): como totos sapemos, lo ideolècto va cambiando con la etate de lo parlante e lo hiperlècto va cambiando con las generaziones. La lengua altronon è un sistèma clòso (isolato) sinón apèrto, ja que interage con lo suo entòrno e se adapta a elle (se transforma, muta), presentando las formas adequatas a la occasione (presas en prèsteto de altros lèctos, si è necessário). Lo parlante elege la forma (lèxica, grammaticale, de entonazione, de pronunziazione,...) plus adequada a lo grado de formalitate de la situazione o a lo grado de confidenza que ha con lo interlocutore (no parlamos equale a la nòstra matre que a uno amico, a uno amante o a uno polizia, per exèmplo); elege la forma plus comprensíbile per lo interlocutore (evitamos particularismos quando somos fòra de la nòstra área natale); elege, quando besogna, la forma plus prestigiosa; etc. Per tanto, tota lengua, inclusa tota la lengua individuale (ideolècto), è un sistèma apèrto.
10. La lengua è una práctica simplificazione:
            La lengua ha uno caráctere dinámico e apèrto mais lo suo sistèma mantène (o cerca constantemente) lo equilíbrio de los suos elemèntos e de lo suo ensèmole. Per quesso e perqué la illimitata variazione de uno lècto, tanto sincrònica (actuale) quanto diacrònica (passata), è impossíbile de comprèndere per lo entendemènto humano, nos imaginamos lo lècto como uno sistèma clòso. Tota lengua è, per tanto, una simplificazione.
11. La lengua è una generalizazione classificatora: 
         Non solo credemos que uno lècto individuale è uno sistèma estábile e bène definito sinón que múltiples indivíduos pòten usare uno metéssimo sistèma. Quando percepemos que los mèmbros de uno collectivo (personas de una matéssima professione, classe sociale, civetate, regione, nazione, etc.) parlan de manèra semelante, consideramos que comparten una metéssima lengua o lècto, que catalogamos como jargone, sociolècto, parla, dialècto o idioma secondo lo tipo de collectivo. En realitate, cata uno de los lèctos collectivos que concepemos è uno fasce (gruppo, summa) de lèctos individuales (o collectivos) que solamente coinciden en cèrta mesura e que se influen mentre van cambiando. Mais por comprèndere la variata e complèxa realitate, lo entendemènto humano (como en tantos altros campos) non ha plus remèdio que classificare (agruppare) los lèctos. E con cata lècto collectivo identificamos uno único sistèma (o supponemos que se ne poteria identificare uno), lo sistèma prototípico, que generalizamos a totos los mèmbros. La lengua è, per tanto, una generalizazione.
12. La lengua è uno instrumènto de potere:
         La identificazione (concepzione, creazione, estabilimènto) de lèctos collectivos se sòle dare en la societate de forma espontánea e pòco definita: la gènte normalemente percepe o prèsta attenzione a alcunas formas “curiosas” e las identífica con uno gruppo de personas aproximato (o vicevèrsa). A veces, non obstante, questa generalizazione de formas a uno collectivo respònde a una voluntate interessata (a uno proiècto político, nazionale, religioso, etc.) e tanto lo lècto prototípico quanto las personas aggruppatas entòrno de elle son definitos con detalho, de forma consciènte e planificata (calculata). È lo caso, especialemente, de lo idioma, uno ensèmole de lèctos plus o menos differèntes que alcuna persona e per alcuno motivo (típicamente, lo stato, por reforzare la sua cohesione) aggruppa. Los lèctos passan a èssere consideratos dialèctos (hipolèctos) de lo idioma, que se identífica con uno único lècto modèlico, que se impone como referènte de correczione (hiperlècto) a totos los mèmbros de la communitate. Cosí son natos los idiomas románicos (francese, italiano, castellano, portughese, rumèno, catalano...), los germánicos, los eslavos e altros, especialemente en Europa. La lengua è uno instrumènto de potere.
13. La lengua è una arbitrarietate:

         Los lèctos collectivos que concepemos por comprèndere (o modificare) la complèxa realitate lectale e sociale non se definen únicamente per los tractos linguísticos (uno vocabulário específico, una determinata pronunziazione, una grammática particulare...), como crede la gènte (fòrse, manipulata). Quessos lèctos se definen altrosí per tractos “paralinguísticos” (lo facto de compartire una identitate o consciènzia linguística pròpria, uno metéssimo referènte de correczione...) o, inclusive, tractos completamente extralinguísticos (una metéssima proveniènzia geográfica o administrativa, una nazione...). Tanto è vero, que dos dialèctos de uno idioma (como lo italiano lombardo e lo siciliano) pòten semelare-se menos entre sí que dos idiomas (como lo portughese e lo castellano); e uno dialècto (como lo italiano piemontese) pòte semelare-se plus a lo dialècto de uno altro idioma (lo francese savoiano) que a lo suo referènte (lo italiano officiale). Per tanto, la aggruppazione (a los divèrsos nivèllos) que facemos de los lèctos pòte èssere influenziata per lo azaro político, econòmico, religioso, etc. de los suos parlantes e dès uno punto de vista estrictamente linguístico pòte èssere plus o menos incongruènte o una completa arbitrarietate. La lengua è una arbitrarietate.
14. La lengua è una realitate:
         Una vece se conseque convéncere uno gruppo de personas que lo único lècto corrècto è lo modèllo propòsto per lo potere e que loros lèctos pròprios son una indegna corrupzione de lo idioma, comenza uno procèsso de imitazione de lo referènte. Lo resultato de questa negoziazione collectiva, en la quale han una grande influènzia los modèrnos mèdios de communicazione audiovisuale, è uno nòvo lècto basato en lo referènte mais influito per los dialèctos, con uno caráctere nèutro, generale, commune e que se nomena, tècnicamente, lengua estándarde o koinè (de lo grèco antico κοινός ‘commune’). Questa convergènzia intèrna compòrta una divergènzia extèrna: en la zona limítrofa entre lo idioma francese e lo idioma italiano (ante arbitrária linguísticamente e explicábile solo per motivos políticos) los lèctos tradizionales (tanto vecinos entre sí inizialemente) se han differenziato a mesura que los civetatanos de uno lato/costato han imitato lo referènte de Paris e los de lo altro lato/costato lo de Roma (dos hiperlèctos bène differèntes entre sí) fino que se han visto separatos per una frontária linguística reale. La lengua, per tanto, devène una realitate.  
15. Resumièndo: 

            Lo parlare de los humanos è uno fenòmeno tanto complèxo e illimitato que, provando de comprèndere-lo, lo entendemènto humano, que è limitato, lo simplífica. Per questo, concepemos la lengua como uno còdice de communicazione, quesso è, como uno abstracto sistèma de signos e de régulas de combinazione que una communitate ha convenuto en usare. E identificamos divèrsas lenguas e divèrsos tipos de lenguas: la distinzione entre idiomas (francese, italiano, castellano, etc.) e dialèctos (chebechese, napoletano, andaluso, etc.) è molto populare.
            Questos pontos de referènzia nos son molto útiles per orientare-nos en lo mare linguístico mais compòrtan, como tota simplificazione, uno cèrto falsamènto de la realitate. Oblitan que nunca è perfècta la communione o unitate linguística entre los parlantes de una lengua (especialemente en lenguas forzatas per interèsses políticos, econòmicos, religiosos, etc. sopre una  intènsa diversitate lectale anteriore). E oblitan que, de facto, né la lengua pròpria de cata persona (lo ideolècto) è uno sistèma definito, sinón cambiante, que se adjusta a lo entòrno. Non obstante, quando los mèmbros de uno collectivo imitan uno metéssimo referènte ideale (una koinè), convèrgen molto linguísticamente e, como consequènzia, la teòrica unitate tènde a realizare-se en gran parte (nunca al 100%, evidèntemente). En questos casos, sí existe uno sistèma molto definito e molto compartito.
            Per toto, si bène los lèctos (e las aggruppaziones de questos) que lo hòmene percepe non se adequan completamente a la realitate, en la mesura que la societate comparte la credènzia en ellos (ha una allucinazione collectiva) e se compòrta como si existessen, comenzan a manifestare-se realemente.

[1] Como la parávola latina lingua ha finito referèndo-se a múltiples aspèctos de lo parlare o faulare, non è extragno que de ella derive lo nòme de la facultate de parlare (lo lenguajo) e lo nòme de la sciènzia que la estudia (la linguistica).
[2] En lo caso de la lengua usata per las personas sordas (conoscuta como lengua de signos), los signos son gestuales. Plus lá de questa particularitate, se tracta de lo matéssimo tipo de còdice de communicazione que la lengua orale/escripta.
[3] Lo grèco antico systema está “également att. dans différents sens techn. métr. « strophe » comme en mus. « accord » (d'où le b. lat. systema, -atis « assemblage » dep. le IVe s. ds BLAISE Lat. chrét.)” (TLFI, s.v. système).
 
[Versione: 09/07/2021]